Phân biệt các thể loại văn học

kiến thức

Xác định thể loại văn học

một thể loại văn học là gì?

Nói đến tác phẩm văn học bao giờ người ta cũng gắn liền với thể loại của chúng. Đó là một bài thơ, một truyện ngắn, một vở kịch hay một hồi ký. Thường gắn với tên tác phẩm là tên thể loại của tác phẩm. Nói đến thể loại văn học là nói đến quy luật về loại hình của tác phẩm, tức là một sự hệ thống hóa thường xuyên các tác phẩm có quan hệ chặt chẽ với phương thức tổ chức và thể hiện đời sống. Chẳng hạn, phải có cách tổ chức cách tái hiện đời sống, phải có cách tổ chức cách thức tái hiện đời sống, gọi là thơ, truyện, tiểu thuyết hay vở kịch, v.v. Và đến lượt nó, Tên thể loại có chức năng xác định loại tác phẩm, hình thức tồn tại, phương thức truyền đạt, nghệ thuật biểu đạt của tác phẩm. Thể loại của tác phẩm văn học là một khái niệm chỉ quy luật về loại hình của tác phẩm, trong đó ứng với một loại nội dung nhất định thì có một loại hình thức nhất định, tạo cho tác phẩm một hình thức tồn tại đầy đủ.

Thể loại là phạm trù của tác phẩm nói chung. Công việc nào làm cũng thuộc loại “cao siêu” chung chung, thất nghiệp. Vì mỗi thể loại thể hiện một kiểu quan hệ giữa đời sống và người đọc, tức là một kiểu quan hệ giao tiếp. Một kiểu giao tiếp nước đôi, vừa nói với người đọc, vừa nói với cuộc đời. Thông qua sự giao tiếp của cuộc sống công việc, tác giả và người đọc hiểu nhau.

Trong các thể loại tác phẩm văn học luôn có sự thống nhất và quy định về loại đề tài, chủ đề, cảm hứng, hình thức nhân vật, hình thức kết cấu và hình thức văn bản. Chẳng hạn, nhân vật kịch có cấu trúc kịch, hành động có cấu trúc trữ tình, hay nhân vật trữ tình có cấu trúc và thể thơ trữ tình, có luật thơ. Sự thống nhất này là do những cách chiếm lĩnh đời sống khác nhau có tính quy định, thể hiện những quan hệ thẩm mỹ khác nhau đối với hiện thực, những khả năng biểu đạt đời sống khác nhau. Vì thể loại là cách tổ chức tác phẩm, là cách thể hiện cuộc sống và là hình thức giao tiếp nghệ thuật.

Vì vậy, có thể hiểu thể loại của tác phẩm văn học như sau: Thể loại của tác phẩm văn học là một hiện tượng điển hình của sáng tạo và giao tiếp văn học, được hình thành dựa trên sự lặp lại thường xuyên của các yếu tố tác phẩm. Đó là cơ sở để dựa vào đó người ta tiến hành phân loại tác phẩm. Nhưng thể loại tác phẩm không chỉ là thể loại và sự lặp lại. Bản chất của sáng tạo nghệ thuật là tính độc đáo không thể lặp lại. Sự năng động của cuộc sống cũng thường sản sinh và bóp méo giới hạn của sự phản ánh, làm thay đổi các kênh giao tiếp và khiến chúng tương tác với nhau, kết hợp với nhau bằng những tác phẩm nghệ thuật độc đáo.

Tác phẩm văn học là sự thống nhất trọn vẹn giữa các yếu tố đề tài, chủ đề, tư tưởng, nhân vật, kết cấu, cốt truyện và trữ tình. Sự kết hợp đó được thực hiện lại theo những quy tắc nhất định. Thể loại của tác phẩm văn học là khái niệm chỉ quy luật về loại của tác phẩm, tương ứng với một nội dung, có một loại hình thức nhất định, tạo cho tác phẩm một hình thức tồn tại toàn bộ.

Với hiện thực khách quan, tác phẩm văn học là sự phản ánh rõ nét, là tấm gương mang dáng dấp lịch sử của một thời không trở lại và dự báo tương lai. Đối với người đọc, tác phẩm văn học là đối tượng hoạt động của cảm thụ thẩm mỹ. Tất nhiên, trong thực tế các mối quan hệ phức tạp này luôn thấm nhuần lẫn nhau và không thể tách rời một cách máy móc.

Mỗi tác phẩm văn học đều tồn tại dưới một hình thức thể loại cụ thể: tiểu thuyết, truyện ngắn, thơ, vở kịch, hồi ký,… không một tác phẩm văn học nào được sáng tạo ngoài nó, những hình thức quen thuộc đó. Vì vậy, bên cạnh tên tác phẩm, tác giả ghi luôn tên thể loại: Những kẻ khốn nạn (tiểu thuyết); Bước Chân Người Lính (tiểu thuyết); truyện ngắn của Guy de Maupassant; Từ ấy (thơ); Thơ Tím sim; Hà Nhật xưa (vở kịch),… Có khi tên thể loại gắn liền với tên tác phẩm: Hoàng Lê Thống Chí, Bình Ngô Đại Cáo, Tam Quốc Chí Diễn Nghĩa, Văn Tế Nghĩa Sĩ Cần Giuộc.

Vì vậy, thể loại văn học càng gắn bó chặt chẽ với khuynh hướng chung và cá tính sáng tạo của nhà văn, thì không thể nghiên cứu thể loại văn học mà bỏ qua hai yếu tố đó.

II. Phân loại thể loại văn học

Sự ra đời của các thể loại văn học trong lịch sử là một quá trình. Nếu hỏi tại sao có sử thi, bi kịch, thơ, văn xuôi, tiểu thuyết, tại sao có thơ lục bát, song thất lục bát thì câu trả lời phải là một công trình nghiên cứu tư liệu về đề tài này. Một quá trình phức tạp. Sự hình thành và phát triển của thể loại văn học cũng đồng nghĩa với sự hình thành và phát triển của văn học thời đại, bởi văn học không thể tồn tại nếu không có thể loại. Mặc dù các thể loại văn học thay đổi qua các thời kỳ lịch sử nhưng vẫn có những mặt mạnh tồn tại từ thời kỳ này sang thời kỳ khác. Tính liên tục đó trong mỗi thể loại được quyết định bởi cách thể hiện đời sống. Thể loại văn học đã thay đổi, nhưng cách nó phản ánh cuộc sống thì không thay đổi. Lối sống thể loại văn học phản ánh các hình thức giao lưu, tồn tại và phát triển của con người trong mỗi xã hội. Lí luận văn học có nhiều cách phân chia thể loại văn học khác nhau.

1. Trong văn học phương Tây.

Các thể loại văn học phổ thông ngày nay như truyện ngắn, truyện vừa, tiểu thuyết, hồi kí, kịch đều xuất hiện từ phương Tây, nhất là thời Phục hưng, nhưng phải đến thời cận đại, nhất là thế kỉ XIX, mới có một hình thức hoàn chỉnh của các tác phẩm của các bậc thầy như Pushkin, Gogon, L. Tonstoy, Dostoevsky, Bandak, Standan, Flobe, Ipsen, Berna So, Shekhov. Thể loại là một chỉnh thể của tác phẩm văn học xuất hiện tuần tự trong lịch sử văn học. Nói lịch sử văn học dưới góc độ thể loại là nói đến chuỗi liên tục xuất hiện, biến đổi và phát triển của các thể loại văn học với những hình thức khác nhau.

Ngay từ thế kỷ thứ IV trước Công nguyên, Aristotle, trong Nghệ thuật thi ca, đã dựa vào nguyên tắc phản ánh để chia văn học thành ba loại. Ông cho rằng nghệ thuật là “bắt chước”, “bắt chước” hiện thực. Tương ứng với ba hình thức bắt chước là ba loại hình văn học: tác phẩm tự sự, tác phẩm trữ tình và tác phẩm kịch. Phân loại của Aristotle thường được nhiều chuyên gia thẩm mỹ chấp nhận, bao gồm Secnusesky, Dobroliubob. Belinsky căn cứ vào yêu cầu miêu tả tính cách và bộc lộ tư tưởng, tình cảm của nhà văn đã phân loại chúng.

Theo ông, “tác phẩm tự sự trình bày cuộc sống bằng cách mô tả các sự kiện. Trong sự kiện có sự thâm nhập sâu sắc tư tưởng, tình cảm của nhà thơ vào hành động bên ngoài của nhân vật khiến họ không thể nhận ra nhau. Ở đây không còn thấy nhà thơ,… thể loại này bao gồm thơ tự sự, tiểu thuyết, truyện. Thể loại trữ tình bao gồm những tác phẩm thể hiện cảm xúc của tác giả, phản ánh đúng sự thật. Ở loại này, tác giả tạo ra cuộc sống, … loại này thường không có cốt truyện hoàn chỉnh, nội dung thường ngắn gọn, gồm cả văn xuôi trữ tình. Kịch bao gồm các tác phẩm đưa nhân vật lên sân khấu để họ thể hiện bản thân thông qua hành động của mình. Loại này cũng giống như loại tự sự có sự việc là sự kết hợp giữa các lực khách quan và chủ quan đang phát triển. Nhưng loại này không chỉ có bên ngoài. Đây là loại tác phẩm có cốt truyện hoàn chỉnh và có yếu tố trữ tình. Nó bao gồm hài kịch, bi kịch, chính kịch”1. Nhiều khi các loại trên đan xen, thay đổi, hợp nhất với nhau, không bao giờ tách biệt hoàn toàn.

2. Trong văn học phương Đông.

Ở Trung Quốc cổ đại, trong một hoàn cảnh lịch sử – xã hội khác, không có các thể loại văn học tự sự, kịch như phương Tây mà phát triển các tác phẩm chính luận, chính truyện như Kinh Thi, Lí tao. Thể loại tiểu thuyết phát triển muộn hơn và đầu thế kỷ XX cùng với kịch.

Với những điều kiện xã hội, lịch sử và văn học khác nhau mà có những truyền thống phân loại khác nhau. Việc phân loại văn học Trung Quốc xuất hiện từ rất sớm. Ban đầu chúng được chia thành hai loại: thơ và văn xuôi. Về sau, Tào Phi chia văn làm bốn loại: “Văn đồng gốc mà khác kết. Văn và ngâm, lời phải tao nhã, văn thu, văn cần.

hợp lý, văn minh và trung thực, và thơ và thơ phải rất đẹp” 2. Bốn loại mà Tào Phi giới thiệu, thực ra chỉ có hai loại thơ và văn xuôi. Sau Tào Phi, văn học Trung Quốc cho đến cuối đời nhà Thanh, do dịch nhiều kịch và tiểu thuyết nước ngoài nên kịch và tiểu thuyết trong nước cũng được coi trọng. Trên cơ sở đó, sách báo phổ thông ở Trung Quốc thừa nhận có bốn loại hình văn học: thơ, văn xuôi, tiểu thuyết và kịch. Cơ sở của cách phân loại này là cách phân loại truyền thống của Trung Quốc kết hợp với các tiêu chí phân loại của phương Tây.

Các cách phân loại trên tuy có những ưu điểm khác nhau nhưng đều mang tính chất tương đối. Vì các thể loại văn học rất hạn chế nên không có cách nào bao quát chúng một cách trọn vẹn và mật thiết.

Ở Việt Nam, do tính chất đa dạng và không ngừng phát triển của các thể loại văn học nên việc phân chia thể loại cũng diễn ra dưới nhiều hình thức. Việc phân loại tác phẩm là bước đầu tiên để hiểu các quy luật của thể loại, nhưng không phải là toàn bộ. Sự phân loại trên chỉ là bước đầu trong việc phát triển nhận thức về hình thức thể loại của tác phẩm. Các sách chủ yếu dựa theo cách phân loại của phương Tây nhưng được trình bày theo 4 thể loại chính: Thơ, Tiểu thuyết, Ký và Kịch. Có người chia nó thành 5 loại: tự sự, trữ tình, kịch, ký và trào phúng. Trong Lí luận văn học tập 2, Nxb. Đại học Sư phạm Hà Nội, 2014, Trần Đình Sử lại chia thành: tự sự, trữ tình, kịch, ký và chính luận.

Các phân loại trên là tương đối. Vì thực tế văn học rất đa dạng và phong phú nên khó có sự khái quát nào đầy đủ và sát thực tế. Vì vậy, cuốn sách này chọn cách chia văn học thành năm loại: tác phẩm trữ tình, tác phẩm tự sự, tác phẩm kịch, tác phẩm văn học và tác phẩm chính luận. Bởi nó có ưu điểm là kết hợp truyền thống phân loại của phương Tây với đặc điểm của văn học cổ đại và hiện đại phương Đông, đồng thời khắc phục được nhược điểm của cách phân loại tứ loại. Dựa vào cách phân loại trên, có thể sắp xếp các loại thành các loại tương ứng:

    • Thể loại tự sự bao gồm tiểu thuyết, truyện ngắn, thơ, sử thi, truyện cổ tích,
    • Các thể loại ca từ bao gồm thơ trữ tình, văn xuôi trữ tình, v.v.
    • Các thể loại kịch bao gồm bi kịch, hài kịch, kịch nói, kịch thơ,…
    • Thể loại ký bao gồm tự truyện, phóng sự, tùy bút, ký sự,…
    • Các loại văn nghị luận chính trị bao gồm văn nghị luận chính trị, văn nghị luận văn học, xã hội, chính luận.

Ngoài cách phân chia văn học như trên, cần dựa vào những tiêu chí khác để tiến hành phân chia các thể loại văn học.

Tham Khảo Thêm:  Văn chương là một hình thái ý thức xã hội thuộc thượng tầng kiến trúc

Related Posts

Vai trò của người đọc trong tiếp nhận văn học.

Vai trò của người đọc trong tiếp nhận văn học. I. Tiếp nhận văn học. 1. Tiếp nhận trong đời sống văn học. – Tiếp nhận văn…

Truyền thuyết ra đời khi nào?

Sự ra đời của huyền thoại truyền thuyết Việt Nam ra đời và phát triển trong thời đại hào hùng của Việt Nam, thời đại mà các…

100 danh ngôn hay nhất về đọc sách.

100 danh ngôn hay nhất về đọc sách. 1. Một quyển sách hay là đời sống xương máu quý giá của một tinh thần ướp hương và…

Nhận định về phong cách nhà văn và chức năng của tác phẩm văn học.

Komento sa estilo sa tagsulat. una. “Ang matag buhat kinahanglan nga usa ka imbensyon sa porma ug usa ka pagdiskobre sa sulud” (Leonite Leonop) 2. “Unsa ang…

100 nhận định hay về văn học cần nhớ để trích dẫn vào bài làm văn

100 nhận định hay về văn học cần nhớ để trích dẫn vào bài làm văn 1. Cuộc sống còn tuyệt vời biết bao trong thực tế…

110 nhận định hay về thơ ca cần nhớ để trích dẫn vào bài làm văn

110 nhận định hay về thơ ca cần nhớ để trích dẫn vào bài làm văn 1. “Anđecxen đã lượm lặt những hạt thơ trên luống đất…

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *